Funkcje

Oprogramowanie dLibra służy do budowy profesjonalnych repozytoriów obiektów cyfrowych. Repozytoria oparte o oprogramowanie dLibra mogą pełnić rolę systemów takich jak:

  • biblioteki cyfrowe,
  • instytucjonalne repozytoria dokumentów,
  • cyfrowe archiwa.

System dLibra pozwala na przechowywanie obiektów cyfrowych w dowolnym formacie (np.: wieloplikowe strony HTML, dokumenty PDF, nagrania audio i video, itd.), a każdy z przechowywanych obiektów opisany przemoże być przy pomocy zdefiniowanego w ramach danego repozytorium zestawu metadanych. Przechowywane obiekty mogą być udostępniane czytelnikom w Internecie poprzez dedykowane strony WWW repozytorium. Repozytoria dLibra mogą także współpracować z innymi systemami internetowymi przy użyciu otwartych standardów komunikacyjnych takich jak na przykład protokół OAI-PMH czy kanały RSS. Poniższy rysunek przedstawia schematycznie architekturę repozytorium cyfrowego opartego o oprogramowanie dLibra:


Na rysunku tym możemy wyróżnić trzy podstawowe elementy takiego repozytorium:

  • Serwer biblioteki cyfrowej (w środkowej części rysunku) – odpowiedzialny za realizację wszystkich funkcji biblioteki, uruchomiony na dedykowanym komputerze (lub kilku komputerach), niedostępny bezpośrednio dla użytkowników.
  • Aplikacja redaktora i administratora – pozwala użytkownikom tworzącym repozytorium cyfrowe (wprowadzającym obiekty cyfrowe, opisującym je itp.) oraz administratorom na korzystanie z funkcji repozytorium.
  • Aplikacja czytelnika – dostępna poprzez strony WWW, pozwala użytkownikom („czytelnikom”) korzystać z zasobów zgromadzonych w repozytorium cyfrowym.

Na podstawie zakresu wykorzystywanych funkcji można wyodrębnić trzy podstawowe grupy użytkowników systemu dLibra:

  • Administratorzy – odpowiedzialni za konfigurację oprogramowania dLibra, dostosowanie repozytorium do potrzeb konkretnej instalacji, zarządzanie całym repozytorium (np. zarządzanie użytkownikami).
  • Redaktorzy – użytkownicy opisujący i wprowadzający obiekty cyfrowe do repozytorium, najczęściej odpowiedzialni za treść i metadane obiektów umieszczanych w repozytorium.
  • Czytelnicy – użytkownicy korzystający z zasobów zgromadzonych w repozytorium dLibra, przeglądają strony WWW repozytorium, szukają i pobierają lub przeglądają on-line interesujące ich obiekty cyfrowe.

Jednym z najważniejszych zadań oprogramowania dLibra jest przechowywanie i udostępnianie obiektów cyfrowych. W celu realizacji tego zadania oprogramowanie dLibra zostało wyposażone m.in. w następujące cechy:

  • Hierarchiczna struktura repozytorium – struktura katalogów i publikacji tworzona przez redaktorów, i tylko dla nich dostępna. Jest to struktura, w której umieszczają oni obiekty cyfrowe.
  • Kolekcje – są zbiorami obiektów, które są widoczne dla użytkowników stron WWW repozytorium. Wprowadzają one z reguły podział tematyczny zasobów biblioteki, choć oczywiście można przy ich pomocy wprowadzić dowolny inny podział. Struktura kolekcji jest również hierarchiczna – kolekcje mogą być rozdzielane na podkolekcje np. o węższym zakresie tematycznym. Każdy obiekt cyfrowy umieszczony w repozytorium może być przypisany do jednej lub wielu kolekcji.
  • Grupowanie obiektów cyfrowych – oprogramowanie dLibra pozwala na tworzenie grup obiektów cyfrowych, które mają pewne wspólne cechy. Grupy ułatwiają zarówno zarządzanie znajdującymi się w niej obiektami (np. umożliwiają modyfikację pewnych wspólnych właściwości wszystkich obiektów w grupie, takich jak przypisanie do kolekcji czy elementy opisu) jak i prezentację powiązanych ze sobą obiektów.
  • Planowane obiekty cyfrowe – w oprogramowaniu dLibra można tworzyć planowane obiekty cyfrowe. Obiekty te pozwalają informować użytkowników o planach umieszczania obiektów w repozytorium. Obiekty planowane posiadają tylko metadane (nie posiadają treści).
  • Wersjonowanie treści – oprogramowanie dLibra umożliwia aktualizowanie treści obiektów cyfrowych przy równoczesnym zachowaniu ich wcześniejszych wersji. W rezultacie w systemie dLibra znajdują się wszystkie kolejne wersje obiektu cyfrowego.

Jak wspomniano wcześniej, z każdym obiektem cyfrowym przechowywany w repozytorium dLibra skojarzone są metadane. Metadane te możemy podzielić na trzy podstawowe kategorie:

  • Metadane techniczne – zawierają informacje strukturze obiektu cyfrowego, typach, rozmiarach i sumach kontrolnych poszczególnych plików itp.
  • Metadane administracyjne – zawierają informacje o lokalizacji obiektu w strukturze repozytorium, uprawnieniach poszczególnych użytkowników do danego obiektu, stan obiektu itp.
  • Metadane opisowe – zawierają przypisanie obiektu do kolekcji oraz charakterystykę jego zawartości. Domyślnie schemat metadanych opisowych oparty jest na standardzie DublinCore, jednak może on być dowolnie zmodyfikowany przez administratora. metadane opisowe mogą być importowane z innych formatów takich jak XML (w tym m.in. MASTER, MARCXML i RDF), MARC 21 czy BibTeX.

Obiekty cyfrowe przechowywane w repozytorium dLibra prezentowane są czytelnikom przy pomocy stron WWW repozytorium. Użytkownicy tych stron mają do dyspozycji wiele różnych funkcji w dostępu do zasobów repozytorium. Są to między innymi:

  • Wyszukiwanie lokalne – repozytorium dLibra pozwala użytkownikom na wyszukiwanie umieszczonych w nim obiektów cyfrowych. Wyszukiwanie to może odbywać się w poszczególnych elementach metadanych (np. w tytułach), w całym opisie czy też w tekście obiektów cyfrowych, o ile format obiektu pozwala na ekstrakcję tekstu (obecnie jest to możliwe m.in. dla dokumentów w formacie HTML, TXT, PDF, DjVu, MS Office, OpenOffice). Dostępny jest również zaawansowany formularz konstruowania zapytań wyszukiwawczych, dający możliwość łączenia zapytań przy pomocy operatorów logicznych. Dodatkowo wyszukiwanie w lokalnych zasobach może być zawężone do wybranej przez użytkownika kolekcji obiektów.
  • Wyszukiwanie rozproszone – każde repozytorium dLibra może udostępniać metadane opisowe przechowywanych obiektów innym repozytoriom – odbywa się to poprzez protokół OAI-PMH. Repozytorium to może również pobierać opisy bibliograficzne z innych repozytoriów. Dzięki temu możliwe jest wyszukiwanie obiektów cyfrowych w sieciach repozytoriów dLibra wymieniających między sobą metadane. Wyszukiwanie w ramach sieci repozytoriów możliwe jest zarówno na poziomie całych metadanych poszczególnych obiektów jak i z zawężeniem do poszczególnych elementów (pól) tych metadanych.
  • Indeksy wartości – poza wyszukiwaniem lokalnym i wyszukiwaniem zasobów rozproszonych możliwe jest przeglądanie indeksów wartości. Wartości każdego elementu opisu (np. tytuł, autor) mogą być przeglądane na stronach WWW repozytorium w postaci posortowanych alfabetycznie indeksów.
  • Kolekcje obiektów – czytelnik może przeglądać repozytorium korzystając z zdefiniowanych przez redaktorów kolekcji obiektów. W ramach kolekcji możliwe jest zarówno wyszukiwanie jak i przeglądanie listy obiektów w kolekcji.
  • Konta czytelników – czytelnicy mogą samodzielnie zakładać konta, które między innymi pozwalają im subskrybować biuletyny o nowościach wysyłane poprzez e-mail.

Repozytoria dLibra mogą współpracować również z zewnętrznymi systemami informatycznymi. Do tego celu wykorzystywane są między innymi:

  • Kanały RSS – wiele informacji dostępnych na stronach WWW repozytorium dLibra jest również dostępne w formie kanałów RSS. Są to między innymi takie informacje jak ostatnio dodane obiekty, obiekty planowane, wiadomości. Możliwe jest również przeszukiwanie repozytorium poprzez kanały RSS.
  • Protokół OAI-PMH – każde repozytorium dLibra może współpracować z repozytoriami, które wspierają protokół OAI-PMH. Protokół ten umożliwia wymianę metadanych między różnymi systemami informacyjnymi. Dzięki temu możliwe jest m. in. wyszukiwanie zasobów rozproszonych. Ponadto repozytoria dLibra same udostępniają przy pomocy tego protokołu metadane przechowywanych obiektów w formacie Dublin Core i w formacie specyficznym dla konkretnego repozytorium. Pozwala to na łatwe wykorzystanie metadanych z repozytorium w innych systemach.
  • SSO – Repozytoria dLibra współpracują również z systemami Single Sign-On (system pojedynczego logowania), dzięki czemu mogą być w łatwy sposób zintegrowane z istniejącymi portalami/systemami, które działają na zasadzie pojedynczego logowania. Obecnie mechanizmy pojedynczego logowania bazują na systemie CAS.
  • Protokół LDAP – w systemie dLibra istnieje możliwość uwierzytelniania w oparciu o zewnętrzne serwery LDAP. Dodatkowo możliwe jest tworzenie dynamicznych grup użytkowników opartych na atrybutach LDAP i wykorzystywanie ich do autoryzacji dostępu do obiektów cyfrowych.

Ponadto strony WWW repozytorium opartego o system dLibra są specjalnie przygotowywane pod kątem wyszukiwarek internetowych. Poprzez takie działania obiekty cyfrowe umieszczane w publicznie dostępnych repozytoriach opartych o system dLibra są lepiej widoczne w Internecie i można je z łatwością znaleźć w różnych wyszukiwarkach internetowych. Repozytorium dLibra udostępnia administratorom rozbudowany mechanizm zarządzania prawami. Prawa przyznawane są na wielu poziomach biblioteki, poczynając od praw na poziomie administracyjnych definiowanych dla całej biblioteki, kończąc na prawach do poszczególnych obiektów cyfrowych. Dodatkowo dostęp do repozytorium może być kontrolowany na podstawie adresów IP komputerów – przykładowo komputerom w pomieszczeniach danej instytucji można udostępnić wszystkie obiekty w repozytorium, a użytkownikom spoza instytucji tylko ich część.

Kompleksowy pakiet oprogramowania do gromadzenia, przechowywania i udostępniania obiektów cyfrowych